Ders 4
KPSS Dil Bilgisi
Ses bilgisi, yapım ekleri, çekim ekleri, sözcük türleri
📋Alt Konular
💡Önemli Noktalar
- ★Büyük ünlü uyumu: Kalın ünlülerden sonra kalın, ince ünlülerden sonra ince ünlü gelir
- ★Küçük ünlü uyumu: Düz ünlülerden sonra düz, yuvarlak ünlülerden sonra dar-yuvarlak veya düz-geniş ünlü gelir
📖Konu Anlatımı
Dil Bilgisi Nedir?
Dil bilgisi, dilin yapısını ve kurallarını inceleyen bilim dalıdır. KPSS’de ses bilgisi, ek bilgisi ve sözcükte yapı konularından 2-3 soru gelmektedir.
1. Ses Bilgisi
Türkçe’de 29 harf, 8 ünlü ve 21 ünsüz bulunur.
Ünlüler (8 adet)
| Düz | Yuvarlak | |
|---|---|---|
| Kalın-Geniş | a | o |
| Kalın-Dar | ı | u |
| İnce-Geniş | e | ö |
| İnce-Dar | i | ü |
Büyük Ünlü Uyumu
Kural: Kalın ünlülerden sonra kalın (a, ı, o, u), ince ünlülerden sonra ince (e, i, ö, ü) ünlü gelir.
Uyar: kitap-lar, ev-ler, çocuk-lar
Uymaz: anne (Türkçe kökenli değil), kardeş, elma
Küçük Ünlü Uyumu
Kural: Düz ünlülerden sonra düz (a, e, ı, i), yuvarlak ünlülerden sonra dar-yuvarlak (u, ü) veya düz-geniş (a, e) ünlü gelir.
Uyar: odun-cu, süt-çü, kapı-cı
Uymaz: horoz, kabuk, çamur
2. Ses Olayları
| Ses Olayı | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Ünsüz Yumuşaması | p, ç, t, k → b, c, d, g/ğ | kitap → kitabı |
| Ünsüz Sertleşmesi | c, d, g → ç, t, k | dolap + çı → dolapçı |
| Ses Düşmesi | Ünlü/ünsüz düşer | burun → burnu |
| Ses Türemesi | Ses eklenir | af + etmek → affetmek |
| Kaynaşma (Kaynaştırma) | İki ünlü arasına y, ş, s, n | kapı + ı → kapıyı |
3. Yapım Ekleri
Sözcüğün anlamını veya türünü değiştiren eklerdir.
İsimden İsim Yapan: -lık, -lı, -sız, -cı, -daş
göz-lük, ev-li, su-suz, sanat-çı, vatan-daş
İsimden Fiil Yapan: -la, -lan, -laş, -al
su-la, ev-len, güzel-leş, az-al
Fiilden İsim Yapan: -ma, -ış, -gı, -ıcı, -ak
yaz-ma, gül-üş, bil-gi, yaz-ıcı, dur-ak
Fiilden Fiil Yapan: -dır, -ıl, -ın, -ış
yap-tır, kır-ıl, giy-in, gör-üş
4. Çekim Ekleri
Sözcüğün anlamını ve türünü değiştirmez, sadece görevini belirler.
İsim Çekim Ekleri:
- Hal ekleri: -i, -e, -de, -den
- İyelik ekleri: -ım, -ın, -ı, -ımız, -ınız, -ları
- Çoğul eki: -lar, -ler
Fiil Çekim Ekleri:
- Kip ekleri: -dı, -mış, -yor, -acak, -r, -malı
- Şahıs ekleri: -m, -n, -k, -nız, -lar
🎯 KPSS Çözüm İpucu
Yapım eki → Anlam/tür değişir | Çekim eki → Anlam/tür değişmez